પંચાંગ / દિલ્હી, દિલ્હી, ભારત

દૈનિક પંચાંગ

દિલ્હી, દિલ્હી, ભારત · શનિવાર, 20 નવે 2027

Asia/Kolkata (+5.50h)

સ્થળ કે તારીખ બદલો

આ પૃષ્ઠ વિશે

આ પૃષ્ઠ શું કહે છે. પંચાંગ એક દિવસ અને એક સ્થળનું હિંદુ પંચાંગ છે: તિથિ (ચંદ્ર દિવસ), નક્ષત્ર (ચંદ્રનો તારો), યોગ, કરણ અને વાર, સાથે સૂર્યોદય અને સૂર્યાસ્ત.

તેને કેવી રીતે વાંચવું. પહેલાં ઉપરના પાંચ અંગ જુઓ, પછી સમય. રાહુ કાળ અને યમગંડ એવા સમય છે જેમાં પરંપરા નવું કામ શરૂ કરવાનું ટાળે છે; અભિજિતને સામાન્ય રીતે બપોરની શુભ ઘડી ગણવામાં આવે છે. ચોઘડિયા દિવસને આઠ ભાગમાં વહેંચે છે, દરેક ભાગ શુભ, સામાન્ય કે અશુભ કહેવાયો છે.

જાણવું સારું: સમય તમે પસંદ કરેલા સ્થળ પ્રમાણે ગણાય છે અને તેની સાથે બદલાય છે. રીતિઓ પ્રદેશ અને પરિવાર પ્રમાણે જુદી હોય છે. જો કોઈ વિધિ તમારા માટે મહત્ત્વની હોય, તો સમય તમારા પુરોહિત કે કૌટુંબિક પરંપરા પાસેથી પાક્કો કરો.

સૂર્યોદય

06:47

સૂર્યાસ્ત

17:25

ચંદ્રોદય

23:42

ચંદ્રાસ્ત

12:15

ચંદ્રોદય અને ચંદ્રાસ્ત આ સ્થળે કૅલેન્ડર દિવસ (મધ્યરાત્રિથી મધ્યરાત્રિ) માટે છે. ચંદ્ર દરરોજ લગભગ 50 મિનિટ મોડો ઉગે છે, તેથી કેટલીક તારીખે તે તે દિવસની અંદર ઉગતો કે આથમતો નથી. ત્યારે ડેશનો અર્થ એ કે ઘટના બાજુના દિવસે આવે છે.

પંચાંગનાં પાંચ અંગ

દરેક અંગ દર્શાવેલી ક્ષણે પૂરું થાય છે.
અંગ	મૂલ્ય	સમાપ્તિ	શાસ્ત્રો શું કહે છે
તિથિ	સપ્તમી પછી અષ્ટમી	19:17	ભદ્રા (શુભ) સેવા, આરોગ્ય સંબંધી બાબતો અને સ્થિર કામ માટે શુભ.
નક્ષત્ર	આશ્લેષા પછી મઘા	23:07	નાગોનું નક્ષત્ર. ભેદક દૃષ્ટિ, ગુપ્તને જોઈ લેવાની ક્ષમતા અને વ્યૂહરચના — જેને શાસ્ત્રો આદરથી જુએ છે, સ્નેહથી નહીં.
યોગ	બ્રહ્મ પછી ઇન્દ્ર	22:12	શુભ મુહૂર્ત-સાહિત્યમાં શુભ યોગોમાં ગણાય છે.
કરણ	વિષ્ટિ પછી બવ · 19:17 સુધી પછી બાલવ · 06:18 (21 નવે 2027) સુધી પછી કૌલવ	08:18	આ વિષ્ટિ (ભદ્રા) છે — તે કરણ જેનાથી શાસ્ત્રો શુભ શરૂઆત માટે બચવાનું કહે છે.
વાર	શનિવાર	—	શનિનો દિવસ. શ્રમ, લોખંડ અને લાંબા કામ સાથે સંકળાયેલ.

મુહૂર્ત-વર્ગીકરણ શાસ્ત્રીય મુહૂર્ત સાહિત્ય (મુહૂર્ત ચિંતામણિ અને પંચાંગ પરંપરા)માંથી. આ પસંદગીના નિયમો છે, ભવિષ્યવાણી નહીં.

દિવસના કાળ

સૂર્યોદય 06:47
સૂર્યાસ્ત 17:25

પરંપરામાં ત્યાજ્ય
પરંપરામાં શુભ

સૂર્ય અને મુહૂર્ત

કાળ	થી	સુધી	શાસ્ત્રો શું કહે છે
સૂર્યોદય	06:47	—
સૂર્યાસ્ત	17:25	—
રાહુ કાળ	09:26	10:46	આશરે 90 મિનિટનો અશુભ સમય, જેનું સ્થાન વાર પરથી નક્કી થાય છે. શાસ્ત્રો તેમાં કોઈ નવું કામ શરૂ કરવાની ના પાડે છે.
ગુલિક	06:47	08:07	શનિનો ઉપ-કાળ; રાહુ કાળ જેવાં જ કારણોસર વર્જ્ય, અને અસરમાં વધુ ટકાઉ ગણાય છે.
યમગંડ	13:26	14:46	ત્રીજો અશુભ સમય, એ પણ વાર પરથી નિશ્ચિત.
અભિજિત	11:45	12:27	દિવસનું આઠમું મુહૂર્ત, જે સ્થાનિક મધ્યાહ્ને આવે છે. પરંપરામાં દિવસનો સૌથી શુભ સમય અને શરૂઆત માટેની પ્રમાણભૂત પસંદગી.
બ્રહ્મ મુહૂર્ત	05:00	05:53	પરોઢ પહેલાં: પરંપરાથી જાગવા, પ્રાર્થના, ધ્યાન અને અભ્યાસનો સમય.
પ્રાતઃ સંધ્યા	05:27	06:47	પરોઢની સંધ્યા, સૂર્યોદયે પૂરી થાય: સવારની પૂજાનો સમય.
વિજય મુહૂર્ત	13:52	14:35	યાત્રા શરૂ કરવા અને સફળતા જોઈતાં કાર્યો માટે શુભ.
ગોધૂલિ મુહૂર્ત	17:25	17:52	સૂર્યાસ્તની ગોધૂલિ વેળા: ઘણા પ્રદેશોમાં લગ્ન માટે શુભ.
સાયાહ્ન સંધ્યા	17:25	18:45	સાંજની સંધ્યા, સૂર્યાસ્તથી: સાંજની પૂજાનો સમય.
નિશીથ મુહૂર્ત	23:40	00:33 21 નવે 2027	મધ્યરાત્રિનું મુહૂર્ત, અભિજિતનું પ્રતિરૂપ: શિવ અને કાળીની પૂજા માટે, જેમ શિવરાત્રિએ.
દુર્મુહૂર્ત	06:47	07:29	શુભ કાર્યોની શરૂઆત માટે વર્જિત.
દુર્મુહૂર્ત	07:29	08:12	શુભ કાર્યોની શરૂઆત માટે વર્જિત.
અમૃત કાળ	21:36	23:07	આશરે દોઢ કલાકનો સમય, જે સૂર્યથી નહીં પણ ચંદ્રના નક્ષત્રથી નક્કી થાય છે: શુભ કાર્ય શરૂ કરવા માટે ઉત્તમ ગણાય છે.
વર્જ્યમ્	12:32	14:03	ચંદ્રના નક્ષત્રથી નક્કી આશરે દોઢ કલાકનો સમય, જેને ત્યાજ્યમ્ પણ કહે છે: એમાં નવાં કાર્ય શરૂ કરાતાં નથી. દક્ષિણ ભારતમાં રાહુ કાળ સાથે ખાસ પળાય છે.

દિવસ એક નજરમાં

દિનમાન: 10 ક 38 મિ
રાત્રિમાન: 13 ક 22 મિ
મધ્યાહ્ન: 12:06
દિશા શૂળ — યાત્રા માટે વર્જિત દિશા: પૂર્વ

સૂર્યોદય ત્યારે ગણાય છે જ્યારે સૂર્યની ઉપરની કિનાર ક્ષિતિજ પર આવે, વાતાવરણીય વક્રીભવન સહિત — દૃક્ પંચાંગની પરિપાટી. સૂર્યના કેન્દ્રને ગણતાં પંચાંગોમાં બે થી ચાર મિનિટનો ફરક હોઈ શકે.

દિવસની વધુ વિગત

ચંદ્ર રાશિ: કર્ક · 23:07 સુધી
પછી સિંહ
સૂર્ય રાશિ: વૃશ્ચિક
નક્ષત્ર પદ: આશ્લેષા પદ 2 · 11:46 સુધી
આશ્લેષા પદ 3 · 17:26 સુધી
આશ્લેષા પદ 4 · 23:07 સુધી
મઘા પદ 1 · 04:47 (21 નવે 2027) સુધી
મઘા પદ 2
સૂર્ય નક્ષત્ર: વિશાખા પદ 4 · 09:19 સુધી
પછી અનુરાધા પદ 1
આનંદાદિ યોગ: માનસ · 23:07 સુધી
પછી પદ્મ
શક સંવત: 1949 પ્લવંગ
વિક્રમ સંવત: 2084 રૌદ્ર
ગુજરાતી સંવત: 2084 સિદ્ધાર્થી
ઋતુ (ચાંદ્ર માસ પ્રમાણે): શરદ્
ઋતુ (સૂર્યની ઋતુ પ્રમાણે): હેમન્ત
અયન (નિરયન): દક્ષિણાયન
અયન (અયનાંત પ્રમાણે): દક્ષિણાયન
ચંદ્ર વાસ (ચંદ્રની દિશા): ઉત્તર · 23:07 સુધી
પછી પૂર્વ
રાહુ વાસ (રાહુની દિશા): પૂર્વ
બૃહસ્પતિ સંવત્સર: દુર્મતિ · 17:02 (12 એપ્રિ 2028) સુધી

શક વર્ષ ચૈત્ર સુદ એકમે અને ગુજરાતી વર્ષ દિવાળીના બીજા દિવસે, કારતક સુદ એકમે બદલાય છે. બંને ઋતુ જુદી છે કારણ કે એક ચાંદ્ર માસથી ચાલે છે અને બીજી સૂર્યની વાસ્તવિક ઋતુથી.

દિવસના યોગ અને કાળ
કાળ	થી	સુધી	શાસ્ત્રો શું કહે છે
રવિ યોગ	09:19	23:07	જ્યારે ચંદ્રનું નક્ષત્ર સૂર્યના નક્ષત્રથી 4થું, 6ઠ્ઠું, 9મું, 10મું, 13મું કે 20મું હોય: દિવસના ઘણા દોષ દૂર કરનાર મનાય છે, તેથી કાર્યારંભ માટે શોધાય છે.
ભદ્રા	06:47	08:18	વિષ્ટિ કરણ. એમાં શુભ કાર્ય ટાળવામાં આવે છે, ખાસ કરીને જ્યારે ભદ્રા પૃથ્વી પર વસે છે એમ મનાય; સ્વર્ગ કે પાતાળમાં હોય તો અહીં હાનિરહિત મનાય છે. પૃથ્વી પર
ગંડ મૂળ	આખો દિવસ		ચંદ્ર અશ્વિની, આશ્લેષા, મઘા, જ્યેષ્ઠા, મૂળ કે રેવતીમાં, જળ અને અગ્નિ રાશિઓના સંધિ-નક્ષત્રો. એમાં જન્મ થાય તો પરંપરાથી શાંતિ કરાવાય છે.
પંચક	આજે નથી		ચંદ્ર કુંભ કે મીનમાં, ધનિષ્ઠાના ઉત્તરાર્ધથી રેવતીના અંત સુધી. પરંપરાથી દક્ષિણ દિશાની યાત્રા, છત ભરવી અને લાકડાં ભેગાં કરવાં ટાળવામાં આવે છે.
બાણ: રાજ	01:10 21 નવે 2027	06:48 21 નવે 2027	રાશિમાં સૂર્યના અંશથી નક્કી થાય છે, તેથી દરેક બાણ આશરે એક દિવસ રહે છે. મુહૂર્ત ગ્રંથો ઔષધ માટે રોગ, બાંધકામ માટે અગ્નિ, શાસન સાથેના વ્યવહાર માટે રાજ, યાત્રા માટે ચોર અને લગ્ન માટે મૃત્યુ બાણ ટાળે છે.

ચંદ્રબળ અને તારાબળ

તમારી પોતાની જન્મ રાશિ કે નક્ષત્ર માટે: યાદીમાં હોય તો દિવસ તમને અનુકૂળ છે. ચંદ્રની રાશિ તમારી રાશિથી ગણાય છે (1, 3, 6, 7, 10, 11 શુભ) અને ચંદ્રનું નક્ષત્ર તમારા નક્ષત્રથી નવ-નવના જૂથમાં (સંપત્, ક્ષેમ, સાધક, મિત્ર, પરમ મિત્ર શુભ).

ચંદ્રબળ · 23:07 સુધી: વૃષભ, કર્ક, કન્યા, તુલા, મકર, કુંભ
અષ્ટમ ચંદ્ર: ધન
ચંદ્રબળ · આવતા સૂર્યોદય સુધી: મિથુન, સિંહ, તુલા, વૃશ્ચિક, કુંભ, મીન
અષ્ટમ ચંદ્ર: મકર
તારાબળ · 23:07 સુધી: અશ્વિની, ભરણી, રોહિણી, આર્દ્રા, પુષ્ય, મઘા, પૂર્વા ફાલ્ગુની, હસ્ત, સ્વાતિ, અનુરાધા, મૂળ, પૂર્વાષાઢા, શ્રવણ, શતભિષા, ઉત્તરા ભાદ્રપદ
તારાબળ · આવતા સૂર્યોદય સુધી: ભરણી, કૃત્તિકા, મૃગશીર્ષ, પુનર્વસુ, આશ્લેષા, પૂર્વા ફાલ્ગુની, ઉત્તરા ફાલ્ગુની, ચિત્રા, વિશાખા, જ્યેષ્ઠા, પૂર્વાષાઢા, ઉત્તરાષાઢા, ધનિષ્ઠા, પૂર્વા ભાદ્રપદ, રેવતી

ઉદય લગ્ન

લગ્ન	થી	સુધી
વૃશ્ચિક	06:36	08:54
ધન	08:54	10:58
મકર	10:58	12:40
કુંભ	12:40	14:08
મીન	14:08	15:33
મેષ	15:33	17:08
વૃષભ	17:08	19:04
મિથુન	19:04	21:18
કર્ક	21:18	23:39
સિંહ	23:39	01:56 21 નવે 2027
કન્યા	01:56 21 નવે 2027	04:12 21 નવે 2027
તુલા	04:12 21 નવે 2027	06:32 21 નવે 2027

પંચક રહિત મુહૂર્ત

કાળ	થી	સુધી
મૃત્યુ	06:47	08:54
અગ્નિ	08:54	10:58
પંચક રહિત (શુભ)	10:58	12:40
રાજ	12:40	14:08
પંચક રહિત (શુભ)	14:08	17:08
રાજ	17:08	19:04
પંચક રહિત (શુભ)	19:04	19:17
ચોર	19:17	21:18
પંચક રહિત (શુભ)	21:18	23:07
રોગ	23:07	23:39
પંચક રહિત (શુભ)	23:39	01:56 21 નવે 2027
મૃત્યુ	01:56 21 નવે 2027	04:12 21 નવે 2027
અગ્નિ	04:12 21 નવે 2027	06:32 21 નવે 2027
પંચક રહિત (શુભ)	06:32 21 નવે 2027	06:48 21 નવે 2027

સૂર્યોદય વખતે ઉદય પામતા લગ્નથી શરૂ કરીને આખો દિવસ પૂર્વમાં ઉદય પામતી નિરયન રાશિ. પંચક રહિત મુહૂર્ત દિવસને ત્યાં કાપે છે જ્યાં લગ્ન, તિથિ કે નક્ષત્ર બદલાય છે અને વાર સહિત ચારેય ઉમેરે છે: શેષ 1, 2, 4, 6 અને 8 પાંચ પંચક દર્શાવે છે, બાકીના પંચક રહિત છે.

ચોઘડિયું

રાત્રિ ક્રમ ચક્રના જુદા બિંદુથી શરૂ થાય છે, તેથી બંને અલગ આપ્યાં છે, એકમાંથી બીજું કાઢ્યું નથી.

દિવસ

ચોઘડિયું	થી	સુધી	ગુણ
કાલ	06:47	08:07	વર્જ્ય કેટલાક મતે ફક્ત ધન-સંચય
શુભ	08:07	09:26	શુભ સંસ્કાર, લગ્ન, કોઈ પણ મંગળ કાર્ય
રોગ	09:26	10:46	વર્જ્ય ફક્ત વિવાદ અને દેવું વસૂલવું
ઉદ્વેગ	10:46	12:06	વર્જ્ય ફક્ત રાજકીય કામ
ચલ	12:06	13:26	સમ પ્રવાસ અને અવરજવર
લાભ	13:26	14:46	શુભ વેપાર, નવો ધંધો, લાભ
અમૃત	14:46	16:05	શ્રેષ્ઠ કોઈ પણ કામ
કાલ	16:05	17:25	વર્જ્ય કેટલાક મતે ફક્ત ધન-સંચય

રાત

ચોઘડિયું	થી	સુધી	ગુણ
લાભ	17:25	19:05	શુભ વેપાર, નવો ધંધો, લાભ
ઉદ્વેગ	19:05	20:46	વર્જ્ય ફક્ત રાજકીય કામ
શુભ	20:46	22:26	શુભ સંસ્કાર, લગ્ન, કોઈ પણ મંગળ કાર્ય
અમૃત	22:26	00:06	શ્રેષ્ઠ કોઈ પણ કામ
ચલ	00:06	01:47	સમ પ્રવાસ અને અવરજવર
રોગ	01:47	03:27	વર્જ્ય ફક્ત વિવાદ અને દેવું વસૂલવું
કાલ	03:27	05:07	વર્જ્ય કેટલાક મતે ફક્ત ધન-સંચય
લાભ	05:07	06:48	શુભ વેપાર, નવો ધંધો, લાભ

ગૌરી પંચાંગમ્

તમિલ પદ્ધતિ દિવસના એ જ આઠ ભાગોને જુદાં નામે ઓળખે છે. એ અનુવાદ નથી, અલગ કોષ્ટક છે — બંને વચ્ચે મતભેદ છે કે દિવસનો કયો ભાગ શુભ છે.

ગૌરી	થી	સુધી	ગુણ
સુગમ્	06:47	08:07	શુભ પ્રવાસ, સરળતા, આતિથ્ય
અમૃતમ્	08:07	09:26	શ્રેષ્ઠ કોઈ પણ મંગળ કાર્ય
ઉથિ	09:26	10:46	સમ સામાન્ય કામ
સોરમ્	10:46	12:06	વર્જ્ય કોઈ નવું કામ નહીં
રોગમ્	12:06	13:26	વર્જ્ય ફક્ત ઔષધિ
વિષમ્	13:26	14:46	વર્જ્ય કોઈ નવું કામ નહીં
લાભમ્	14:46	16:05	શુભ લાભ, નવું કામ
ધનમ્	16:05	17:25	શુભ ધન, ખરીદી, વેપાર

હોરા

સૂર્યોદયથી ચોવીસ હોરા, કૅલ્ડિયન ક્રમમાં. તે અસમાન હોય છે — બાર દિવસ-હોરા દિવસને અને બાર રાત્રિ-હોરા રાતને વહેંચે છે — તેથી ઉનાળામાં દિવસ-હોરા એક કલાકથી લાંબી અને રાત્રિ-હોરા ટૂંકી હોય છે. કોઈ પણ દિવસની પહેલી હોરા એ જ દિવસના સ્વામીની હોય છે, અને ત્યાંથી જ વારનાં નામ આવ્યાં છે.

#	હોરા સ્વામી	થી	સુધી	શેના માટે
1	શનિ	06:47	07:40	શ્રમ, સમારકામ, અને જે ધીમું તથા માળખાગત હોય જે શરૂઆતને ઝડપ જોઈએ તેના માટે નહીં
2	ગુરુ	07:40	08:33	શિક્ષણ, સલાહ, સંસ્કાર, અને જે ટકાઉ હોય સામાન્ય રીતે સૌથી શુભ હોરા
3	મંગળ	08:33	09:26	શસ્ત્રક્રિયા, રમત, જમીન, અને પસંદ કરેલી લડત સોદાબાજી કે પહેલી મુલાકાત માટે નહીં
4	સૂર્ય	09:26	10:20	અધિકાર, રાજકીય કામ, પિતા સંબંધી કામ ધીરજ માગતા કામ માટે નહીં
5	શુક્ર	10:20	11:13	લગ્ન, કળા, સુખ-સામગ્રીની ખરીદી, આતિથ્ય તપ કે કઠોર સોદાબાજી માટે નહીં
6	બુધ	11:13	12:06	વેપાર, લેખન, હિસાબ, અભ્યાસ, વાટાઘાટ જે કાયમી રહેવું જોઈએ તેના માટે નહીં
7	ચંદ્ર	12:06	12:59	પ્રવાસ, જળ, માતા, અને જેમાં નરમ જવાબ જોઈએ જે નિર્ણય પર અડગ રહેવું હોય તેના માટે નહીં
8	શનિ	12:59	13:52	શ્રમ, સમારકામ, અને જે ધીમું તથા માળખાગત હોય જે શરૂઆતને ઝડપ જોઈએ તેના માટે નહીં
9	ગુરુ	13:52	14:46	શિક્ષણ, સલાહ, સંસ્કાર, અને જે ટકાઉ હોય સામાન્ય રીતે સૌથી શુભ હોરા
10	મંગળ	14:46	15:39	શસ્ત્રક્રિયા, રમત, જમીન, અને પસંદ કરેલી લડત સોદાબાજી કે પહેલી મુલાકાત માટે નહીં
11	સૂર્ય	15:39	16:32	અધિકાર, રાજકીય કામ, પિતા સંબંધી કામ ધીરજ માગતા કામ માટે નહીં
12	શુક્ર	16:32	17:25	લગ્ન, કળા, સુખ-સામગ્રીની ખરીદી, આતિથ્ય તપ કે કઠોર સોદાબાજી માટે નહીં
13 રાત્રિ	બુધ	17:25	18:32	વેપાર, લેખન, હિસાબ, અભ્યાસ, વાટાઘાટ જે કાયમી રહેવું જોઈએ તેના માટે નહીં
14 રાત્રિ	ચંદ્ર	18:32	19:39	પ્રવાસ, જળ, માતા, અને જેમાં નરમ જવાબ જોઈએ જે નિર્ણય પર અડગ રહેવું હોય તેના માટે નહીં
15 રાત્રિ	શનિ	19:39	20:46	શ્રમ, સમારકામ, અને જે ધીમું તથા માળખાગત હોય જે શરૂઆતને ઝડપ જોઈએ તેના માટે નહીં
16 રાત્રિ	ગુરુ	20:46	21:53	શિક્ષણ, સલાહ, સંસ્કાર, અને જે ટકાઉ હોય સામાન્ય રીતે સૌથી શુભ હોરા
17 રાત્રિ	મંગળ	21:53	22:59	શસ્ત્રક્રિયા, રમત, જમીન, અને પસંદ કરેલી લડત સોદાબાજી કે પહેલી મુલાકાત માટે નહીં
18 રાત્રિ	સૂર્ય	22:59	00:06	અધિકાર, રાજકીય કામ, પિતા સંબંધી કામ ધીરજ માગતા કામ માટે નહીં
19 રાત્રિ	શુક્ર	00:06	01:13	લગ્ન, કળા, સુખ-સામગ્રીની ખરીદી, આતિથ્ય તપ કે કઠોર સોદાબાજી માટે નહીં
20 રાત્રિ	બુધ	01:13	02:20	વેપાર, લેખન, હિસાબ, અભ્યાસ, વાટાઘાટ જે કાયમી રહેવું જોઈએ તેના માટે નહીં
21 રાત્રિ	ચંદ્ર	02:20	03:27	પ્રવાસ, જળ, માતા, અને જેમાં નરમ જવાબ જોઈએ જે નિર્ણય પર અડગ રહેવું હોય તેના માટે નહીં
22 રાત્રિ	શનિ	03:27	04:34	શ્રમ, સમારકામ, અને જે ધીમું તથા માળખાગત હોય જે શરૂઆતને ઝડપ જોઈએ તેના માટે નહીં
23 રાત્રિ	ગુરુ	04:34	05:41	શિક્ષણ, સલાહ, સંસ્કાર, અને જે ટકાઉ હોય સામાન્ય રીતે સૌથી શુભ હોરા
24 રાત્રિ	મંગળ	05:41	06:48	શસ્ત્રક્રિયા, રમત, જમીન, અને પસંદ કરેલી લડત સોદાબાજી કે પહેલી મુલાકાત માટે નહીં

તહેવાર અને વ્રત

આ તારીખે કશું નોંધાયું નથી.