જ્યોતિષના શબ્દો

જ્યોતિષના શબ્દો, સરળ સમજૂતી સાથે

આ સાઇટ પર વપરાતા શબ્દો, દરેક એક-બે સાદાં વાક્યોમાં. બધા શીખવાની જરૂર નથી. કોઈ શબ્દ નવો લાગે ત્યારે અહીં પાછા આવજો.

તમારી જન્મ કુંડળી

કુંડળી (જન્મ કુંડળી, જન્મ ચાર્ટ): તમારા જન્મની ક્ષણે અને જન્મના સ્થળે આકાશનો નકશો. જ્યોતિષીઓ તેના પરથી તમારા જીવનનું ફળાદેશ કરે છે. તેને જન્માક્ષર પણ કહે છે.
રાશિ (ચંદ્ર રાશિ): તમારા જન્મ સમયે ચંદ્ર જે રાશિમાં હતો તે. ભારતમાં “તમારી રાશિ” એટલે સામાન્ય રીતે તમારી ચંદ્ર રાશિ.
લગ્ન (લગ્ન રાશિ, ઉદય રાશિ): તમારા જન્મની ક્ષણે પૂર્વ દિશામાં ઊગતી રાશિ. તે લગભગ દર બે કલાકે બદલાય છે, તેથી તેના માટે જન્મ સમય જોઈએ. કુંડળીના ભાવ તેનાથી ગણાય છે.
ગ્રહ: ભારતીય જ્યોતિષના નવ “ગ્રહ”: સૂર્ય, ચંદ્ર, મંગળ, બુધ, ગુરુ, શુક્ર, શનિ, રાહુ અને કેતુ.
રાહુ અને કેતુ: આકાશમાં બે બિંદુ, જ્યાં ચંદ્રનો માર્ગ સૂર્યના માર્ગને કાપે છે. તે સાચા ગ્રહ નથી, પણ જ્યોતિષ તેમને ગ્રહ તરીકે ગણે છે અને છાયા ગ્રહ કહે છે.
રાશિચક્રની રાશિ: આકાશ બાર રાશિઓમાં વહેંચાયેલું છે, મેષથી મીન સુધી. કોઈ પણ ક્ષણે દરેક ગ્રહ કોઈ એક રાશિમાં હોય છે.
ભાવ (ઘર, સ્થાન): કુંડળી બાર ભાવમાં વહેંચાયેલી હોય છે. દરેક ભાવ જીવનના કોઈ એક ભાગ માટે છે, જેમ કે પૈસા (2જો ભાવ), લગ્ન (7મો ભાવ) કે નોકરી-ધંધો (10મો ભાવ).
નક્ષત્ર (જન્મ નક્ષત્ર): આકાશને 27 તારાજૂથોમાં પણ વહેંચવામાં આવ્યું છે. તમારા જન્મ સમયે ચંદ્ર જે તારાજૂથમાં હતો, તે તમારું નક્ષત્ર.
ચરણ (નક્ષત્રનો ચોથો ભાગ): દરેક નક્ષત્રના ચાર ભાગ હોય છે, જેને ચરણ કહે છે. દરેક ચરણનો એક અક્ષર હોય છે, જેને ઘણા પરિવારો બાળકના નામના પહેલા અક્ષર તરીકે વાપરે છે.
નવાંશ (D-9 કુંડળી): દરેક રાશિને નવ ભાગમાં વહેંચીને બનાવેલી બીજી કુંડળી. તે લગ્ન માટે અને દરેક ગ્રહ ખરેખર કેટલો બળવાન છે તે જોવા માટે વંચાય છે.
વર્ગ કુંડળીઓ: દરેક રાશિને નાના ભાગોમાં વહેંચીને બનાવેલી વધારાની કુંડળીઓ, D-2થી D-60 સુધી. દરેક કુંડળી જીવનના કોઈ એક ક્ષેત્ર માટે વંચાય છે. વધુ બારીક કુંડળીઓ માટે એકદમ ચોક્કસ જન્મ સમય જોઈએ.

ભાવ અને તેમના સ્વામી

ભાવનો સ્વામી (ભાવેશ): બાર ભાવમાંથી દરેક ભાવની સંભાળ એક ગ્રહ રાખે છે, જેને એ ભાવનો સ્વામી કહે છે. એ ગ્રહ ક્યાં બેઠો છે અને કેટલો બળવાન છે, તેના પરથી જીવનનો એ ભાગ કેવો ચાલે છે, તે જોવાય છે.
કેન્દ્ર (મુખ્ય ભાવ): 1લો, 4થો, 7મો અને 10મો ભાવ. તે કુંડળીના સૌથી બળવાન ભાવ છે, અને ઘણા યોગ માટે તેમાંથી કોઈ એક ભાવમાં ગ્રહ હોવો જરૂરી છે.
ત્રિકોણ (શુભ ભાવ): 1લો, 5મો અને 9મો ભાવ. તેમને નસીબ અને સૌભાગ્યના ભાવ ગણવામાં આવે છે.
દુઃસ્થાન (મુશ્કેલ ભાવ): 6ઠ્ઠો, 8મો અને 12મો ભાવ. તે બીમારી, અચાનક ફેરફારો અને નુકસાન સાથે જોડાયેલા છે, તેથી તેમના સ્વામી ગ્રહો કે તેમાં બેઠેલા ગ્રહોને વધુ કાળજીથી વાંચવામાં આવે છે.
કારક (કોઈ બાબત દર્શાવતો ગ્રહ): જે ગ્રહ સ્વાભાવિક રીતે કોઈ બાબતને દર્શાવે છે તે: જેમ કે લગ્ન માટે શુક્ર, સંતાન માટે ગુરુ અને પિતા માટે સૂર્ય.
દૃષ્ટિ (ગ્રહની નજર): ગ્રહ જ્યાં બેઠો હોય ત્યાંથી અમુક ભાવો પર “નજર નાખે છે”. દરેક ગ્રહ પોતાનાથી 7મા ભાવને જુએ છે, અને મંગળ, ગુરુ અને શનિ બીજા કેટલાક ભાવોને પણ જુએ છે.

ગ્રહ દશા અને ગ્રહોની ચાલ

દશા (ગ્રહનો સમયગાળો): તમારું જીવન જુદા જુદા સમયગાળામાં વહેંચાયેલું છે, અને દરેક ગાળાનો સ્વામી એક ગ્રહ હોય છે. પરંપરા દરેક ગાળાને તેના ગ્રહને ધ્યાનમાં રાખીને વાંચે છે.
મહાદશા અને અંતર્દશા: મહાદશા એટલે ગ્રહનો મુખ્ય સમયગાળો, જે 6થી 20 વર્ષ ચાલે છે. દરેક મહાદશા નાના પેટા-ગાળામાં વહેંચાયેલી હોય છે, જેને અંતર્દશા કહે છે.
ગોચર (ગ્રહોની હાલની ચાલ): આજે ગ્રહો ક્યાં ફરી રહ્યા છે, તમારી જન્મ કુંડળીમાં તેઓ ક્યાં હતા તેની સરખામણીમાં.
સાડાસાતી: એ સાડા સાત વર્ષ, જ્યારે શનિ તમારી ચંદ્ર રાશિની પહેલાંની રાશિ, તમારી ચંદ્ર રાશિ અને તેના પછીની રાશિમાંથી પસાર થાય છે. તેને મહેનત અને શીખનો સમય ગણવામાં આવે છે.
ઢૈયા (નાની પનોતી): અઢી વર્ષનો સમય, જ્યારે શનિ તમારી ચંદ્ર રાશિથી 4થી કે 8મી રાશિમાં હોય.
વક્રી (ઊલટી ચાલ): ક્યારેક ક્યારેક પૃથ્વી પરથી જોતાં કોઈ ગ્રહ આકાશમાં પાછળની તરફ ચાલતો લાગે છે. આવા ગ્રહને વક્રી કહે છે, અને તેની પાસે R લખાય છે. રાહુ અને કેતુ હંમેશાં આ રીતે જ ચાલે છે.
વર્ષફળ (વર્ષ કુંડળી): તમારા જીવનના એક વર્ષનું ફળાદેશ, જે એ વર્ષના તમારા જન્મદિવસની ક્ષણ માટે બનાવેલી કુંડળી પરથી આવે છે.

યોગ, દોષ અને ગ્રહ બળ

યોગ (કુંડળીમાં): ગ્રહોનો એક ખાસ સંયોગ, જેને જૂના ગ્રંથો શક્તિ ગણે છે, જેમ કે રાજયોગ (માન-મોભામાં વધારો) કે ધનયોગ (ધન-સંપત્તિ).
દોષ: એવો ગ્રહ-સંયોગ, જેને જૂના ગ્રંથો મુશ્કેલી ગણે છે, જેમ કે મંગળ દોષ કે કાલસર્પ દોષ. ગ્રંથો તેના ઉપાય પણ આપે છે.
મંગળ દોષ (માંગલિક): જ્યારે મંગળ કુંડળીના અમુક ભાવમાં બેઠો હોય. ઘણા પરિવારો લગ્ન પહેલાં તે તપાસે છે. ગ્રંથોમાં એવા ઘણા અપવાદ આપેલા છે, જેનાથી આ દોષ રદ થાય છે.
કાલસર્પ દોષ: જ્યારે સાતેય ગ્રહો રાહુ અને કેતુ વચ્ચેની રેખાની એક જ બાજુ હોય.
ઉચ્ચ, સ્વરાશિ, નીચ: ગ્રહ જે રાશિમાં સૌથી બળવાન હોય ત્યાં તે “ઉચ્ચ” કહેવાય, જ્યાં તે પોતાના ઘરમાં હોય ત્યાં “સ્વરાશિમાં”, અને જે રાશિમાં સૌથી નબળો હોય ત્યાં “નીચ”.
શુભ ગ્રહ અને પાપ ગ્રહ: પરંપરા કેટલાક ગ્રહોને મોટે ભાગે સૌમ્ય માને છે (ગુરુ, શુક્ર, અને સામાન્ય રીતે ચંદ્ર અને બુધ), અને બીજાને મોટે ભાગે કઠોર (શનિ, મંગળ, સૂર્ય, રાહુ અને કેતુ).
અષ્ટકવર્ગ (ટેકાના બિંદુ): તમારી કુંડળીમાં દરેક રાશિને કેટલો ટેકો મળે છે તેની ગણતરી, દરેક ગ્રહ તરફથી 0થી 8 બિંદુ. વધુ બિંદુ એટલે જીવનના એ ભાગ માટે વધુ ટેકો. સરેરાશ એક રાશિને કુલ આશરે 28 બિંદુ મળે છે.
ઉપાય: મુશ્કેલી હળવી કરવા માટે પરંપરા સૂચવે તેવું કોઈ સાદું કામ, જેમ કે કોઈને જમાડવું, કંઈક દાન કરવું કે પ્રાર્થના કરવી.
અયનાંશ: પાશ્ચાત્ય રાશિચક્ર અને ભારતીય રાશિચક્ર વચ્ચેનું અંતર, જે આજે લગભગ 24 અંશ છે. આ સાઇટ લાહિરી અયનાંશ વાપરે છે, જે મોટા ભાગનાં ભારતીય પંચાંગ વાપરે છે.

પંચાંગ (હિંદુ કેલેન્ડર)

પંચાંગ: એક દિવસ અને એક સ્થળ માટેનું હિંદુ કેલેન્ડર. તેનાં પાંચ અંગ છે: તિથિ, નક્ષત્ર, યોગ, કરણ અને વાર.
તિથિ (ચંદ્ર પ્રમાણેની તારીખ): ચંદ્ર પ્રમાણેની તારીખ, જે ચંદ્ર સૂર્યથી કેટલો દૂર છે તેના પર આધારિત છે. ચાંદ્ર મહિનામાં 30 તિથિ હોય છે, 15 સુદ (શુક્લ પક્ષ)માં અને 15 વદ (કૃષ્ણ પક્ષ)માં.
કરણ: તિથિનો અડધો ભાગ. તેના 11 પ્રકાર છે, અને તેમાંનો એક, વિષ્ટિ (ભદ્રા), શુભ કામ માટે ટાળવામાં આવે છે.
યોગ (પંચાંગમાં): પંચાંગના 27 યોગમાંથી એક, જે સૂર્ય અને ચંદ્રની સ્થિતિનો સરવાળો કરીને નક્કી થાય છે. દરેક યોગ આશરે એક દિવસ ચાલે છે. તે કુંડળીના યોગથી અલગ છે.
રાહુ કાળ: દરરોજનો આશરે દોઢ કલાકનો સમય, જેમાં પરંપરા નવું કામ શરૂ કરવાનું ટાળે છે. તેનો સમય વાર અને સ્થળ પ્રમાણે બદલાય છે.
મુહૂર્ત: કોઈ મહત્ત્વનું કામ શરૂ કરવા માટે પસંદ કરેલો શુભ સમય, જેમ કે લગ્ન, મુસાફરી કે નવા ઘરમાં રહેવા જવું.
ચોઘડિયું: દિવસ અને રાત બંનેને આઠ-આઠ ભાગમાં વહેંચવામાં આવે છે, અને દરેક ભાગ શુભ, સામાન્ય કે અશુભ ગણાય છે.

કુંડળી મેળાપ અને બીજી પદ્ધતિઓ

ગુણ મેળાપ (અષ્ટકૂટ): લગ્ન માટે કુંડળી મેળાપના 36માંથી ગુણ, જે આઠ બાબતોમાં મેળ જોઈને ગણાય છે. પરંપરા પ્રમાણે 18 કે તેથી વધુ ગુણ ચાલે એવા ગણાય છે.
પોરુત્તમ: બે કુંડળી મેળવવાની દક્ષિણ ભારતીય (તમિલ) રીત, જેમાં ગુણને બદલે દસ તપાસ હોય છે.
લાલ કિતાબ: ગઈ સદીનું ઉત્તર ભારતનું જ્યોતિષનું પુસ્તક, જેના પોતાના નિયમો અને સાદા, સસ્તા ઉપાય છે.
કેપી (કૃષ્ણમૂર્તિ પદ્ધતિ): એક ખૂબ ચોક્કસ પદ્ધતિ, જે ખાસ પ્રશ્નોના જવાબ આપવા આકાશને 249 નાના ભાગમાં વહેંચે છે. તેમાં ચોક્કસ જન્મ સમય જોઈએ.