ज्योतिषातील शब्द

ज्योतिषातील शब्द, सोप्या भाषेत

या साइटवर वापरलेले शब्द, प्रत्येक एक-दोन साध्या वाक्यांत. सगळे शब्द शिकण्याची गरज नाही. एखादा शब्द नवीन वाटला की इथे परत या.

तुमची जन्मकुंडली

कुंडली (जन्मकुंडली, जन्मपत्रिका): तुमचा जन्म ज्या क्षणी आणि ज्या ठिकाणी झाला, तेव्हाचा आकाशाचा नकाशा. ज्योतिषी कुंडलीवरून तुमच्या आयुष्याचा अर्थ लावतात. कुंडलीला जन्मपत्रिका किंवा पत्रिका असेही म्हणतात.
राशी (चंद्र राशी): तुमच्या जन्माच्या वेळी चंद्र ज्या राशीत होता ती राशी. भारतात “तुमची राशी” म्हणजे बहुतेक वेळा तुमची चंद्र राशी.
लग्न (उदय राशी, लग्नरास): तुमच्या जन्माच्या क्षणी पूर्वेला उगवत असलेली राशी. ती साधारण दर दोन तासांनी बदलते, म्हणून तिच्यासाठी जन्मवेळ लागते. कुंडलीतील भाव (स्थाने) तिच्यापासून मोजले जातात.
ग्रह (नवग्रह): भारतीय ज्योतिषातील नऊ “ग्रह”: सूर्य, चंद्र, मंगळ, बुध, गुरू, शुक्र, शनी, राहू आणि केतू.
राहू आणि केतू: आकाशातील दोन बिंदू, जिथे चंद्राचा मार्ग सूर्याच्या मार्गाला छेदतो. ते खरे ग्रह नाहीत, पण ज्योतिषात त्यांना ग्रह मानले जाते आणि छाया ग्रह म्हटले जाते.
राशी: आकाशाचे बारा राशींमध्ये भाग केलेले आहेत — मेषपासून मीनपर्यंत. कोणत्याही क्षणी प्रत्येक ग्रह कोणत्या तरी एका राशीत असतो.
भाव (स्थान): कुंडलीचे बारा भाग असतात, त्यांना भाव किंवा स्थाने म्हणतात. प्रत्येक भाव आयुष्याच्या एका भागाशी जोडलेला असतो, जसे पैसा (2रा भाव), विवाह (7वा भाव) किंवा नोकरी-व्यवसाय (10वा भाव).
नक्षत्र (जन्मनक्षत्र): आकाशाचे 27 ताऱ्यांच्या गटांमध्येही भाग केलेले आहेत. तुमच्या जन्माच्या वेळी चंद्र ज्या गटात होता, ते तुमचे नक्षत्र.
पाद किंवा चरण (चौथा भाग): प्रत्येक नक्षत्राचे चार भाग असतात, त्यांना पाद किंवा चरण म्हणतात. प्रत्येक चरणाचे एक अक्षर असते, आणि अनेक कुटुंबे बाळाच्या नावाचे पहिले अक्षर म्हणून ते वापरतात.
नवमांश (D-9 कुंडली): प्रत्येक राशीचे नऊ भाग करून बनवलेली दुसरी कुंडली. ती विवाहासाठी, आणि प्रत्येक ग्रह खरोखर किती बलवान आहे हे पाहण्यासाठी वाचली जाते.
वर्ग कुंडल्या (विभागीय कुंडल्या): प्रत्येक राशीचे आणखी लहान भाग करून बनवलेल्या जादा कुंडल्या, D-2 पासून D-60 पर्यंत. प्रत्येक कुंडली आयुष्याच्या एका क्षेत्रासाठी पाहिली जाते. बारीक विभागणीच्या कुंडल्यांसाठी अगदी अचूक जन्मवेळ लागते.

भाव आणि त्यांचे स्वामी

भावाचा स्वामी (भावेश): बारा भावांपैकी प्रत्येक भावाची जबाबदारी एका ग्रहाकडे असते; त्याला त्या भावाचा स्वामी (भावेश) म्हणतात. तो ग्रह कुठे बसला आहे आणि किती बलवान आहे, यावरून आयुष्याचा तो भाग कसा चालला आहे ते समजते.
केंद्र (मुख्य भाव): 1ला, 4था, 7वा आणि 10वा भाव. हे कुंडलीतील सर्वात बलवान भाव आहेत, आणि अनेक योगांसाठी यांपैकी एका भावात ग्रह असावा लागतो.
त्रिकोण (भाग्यदायी भाव): 1ला, 5वा आणि 9वा भाव. यांना भाग्य आणि सुदैवाचे भाव मानले जाते.
दुःस्थान (अडचणीचे भाव): 6वा, 8वा आणि 12वा भाव. यांचा संबंध आजारपण, अचानक बदल आणि नुकसान यांच्याशी जोडला जातो, म्हणून या भावांचे स्वामी असलेले किंवा या भावांत बसलेले ग्रह जास्त काळजीपूर्वक पाहिले जातात.
कारक (दर्शवणारा ग्रह): एखादी गोष्ट नैसर्गिकपणे दर्शवणारा ग्रह: उदाहरणार्थ, विवाहासाठी शुक्र, मुलांसाठी गुरू आणि वडिलांसाठी सूर्य.
दृष्टी (ग्रहाची नजर): ग्रह जिथे बसलेला असतो, तिथून तो ठरावीक भावांकडे “पाहतो”. प्रत्येक ग्रह स्वतःपासून 7व्या भावाकडे पाहतो, आणि मंगळ, गुरू आणि शनी आणखी काही भावांकडेही पाहतात.

ग्रहांचे काळ आणि ग्रहांची चाल

दशा (ग्रहाचा काळ): तुमच्या आयुष्याचे वेगवेगळे काळ केलेले असतात, आणि प्रत्येक काळाचा स्वामी एक ग्रह असतो. परंपरा प्रत्येक काळाचा अर्थ त्याच्या ग्रहानुसार लावते.
महादशा आणि अंतर्दशा: महादशा म्हणजे ग्रहाचा मुख्य काळ, जो 6 ते 20 वर्षे चालतो. प्रत्येक महादशेचे आणखी लहान उप-काळ असतात, त्यांना अंतर्दशा म्हणतात.
गोचर (ग्रहांचे भ्रमण): आज ग्रह कुठे फिरत आहेत, याची तुमच्या जन्मकुंडलीतील त्यांच्या जागेशी तुलना.
साडेसाती: शनी तुमच्या चंद्र राशीच्या आधीची राशी, तुमची चंद्र राशी आणि तिच्या नंतरची राशी यांतून जातो ती साडेसात वर्षे. हा मेहनतीचा आणि शिकण्याचा काळ मानला जातो.
ढय्या (अडीचकी, लहान पनोती): शनी तुमच्या चंद्र राशीपासून 4थ्या किंवा 8व्या राशीत असतो ती अडीच वर्षे.
वक्री (उलटी चाल): पृथ्वीवरून पाहताना, कधी कधी एखादा ग्रह आकाशात मागे सरकत असल्यासारखा दिसतो. अशा ग्रहाला वक्री म्हणतात आणि त्याच्यापुढे R अशी खूण असते. राहू आणि केतू नेहमीच असे चालतात.
वर्षफल (वर्ष कुंडली): त्या वर्षीच्या वाढदिवसाच्या क्षणासाठी बनवलेल्या कुंडलीवरून, तुमच्या आयुष्यातील एका वर्षाचे विश्लेषण.

योग, दोष आणि ग्रहबल

योग (कुंडलीतील): ग्रहांचा असा खास संयोग जो जुने ग्रंथ जमेची बाजू मानतात, जसे राजयोग (प्रतिष्ठा वाढणे) किंवा धनयोग (संपत्ती).
दोष: जुने ग्रंथ ज्याला अडचण मानतात असा ग्रहांचा संयोग, जसे मंगळ दोष किंवा कालसर्प दोष. ग्रंथांमध्ये त्यांच्यासाठी उपायही दिलेले आहेत.
मंगळ दोष (मांगलिक): कुंडलीच्या काही ठरावीक भावांमध्ये मंगळ असणे. अनेक कुटुंबे लग्नापूर्वी हे तपासतात. हा दोष रद्द करणारे अनेक अपवाद ग्रंथांमध्ये दिलेले आहेत.
कालसर्प दोष: सातही ग्रह राहू आणि केतू यांना जोडणाऱ्या रेषेच्या एकाच बाजूला असणे.
उच्च, स्वराशी, नीच: ज्या राशीत ग्रह सर्वात बलवान असतो, तिथे तो “उच्च” असतो; जिथे तो जणू स्वतःच्या घरी असतो, तिथे “स्वराशीत” असतो; आणि जिथे तो सर्वात कमकुवत असतो, तिथे “नीच” असतो.
शुभ ग्रह आणि पाप ग्रह: परंपरेनुसार काही ग्रह बहुतांशी सौम्य असतात (गुरू, शुक्र, आणि सहसा चंद्र व बुध), तर काही बहुतांशी कठोर (शनी, मंगळ, सूर्य, राहू आणि केतू).
अष्टकवर्ग (पाठबळाचे गुण): तुमच्या कुंडलीत प्रत्येक राशीला किती पाठबळ मिळते याची मोजणी — प्रत्येक ग्रहाकडून 0 ते 8 गुण. जास्त गुण म्हणजे आयुष्याच्या त्या भागाला जास्त पाठबळ. सरासरी राशीला सुमारे 28 गुण मिळतात.
उपाय (तोडगा): एखादी अडचण कमी व्हावी म्हणून परंपरेने सुचवलेली साधी कृती — जसे कुणाला जेवू घालणे, काहीतरी दान करणे किंवा प्रार्थना करणे.
अयनांश: पाश्चात्त्य राशिचक्र आणि भारतीय राशिचक्र यांच्यातील अंतर — आज सुमारे 24 अंश. ही साइट लाहिरी अयनांश वापरते; बहुतेक भारतीय पंचांगे हाच वापरतात.

हिंदू दिनदर्शिका (पंचांग)

पंचांग: एका दिवसाची आणि एका ठिकाणाची हिंदू दिनदर्शिका. तिची पाच अंगे म्हणजे तिथी, नक्षत्र, योग, करण आणि वार.
तिथी (चांद्र तारीख): चंद्रानुसार ठरणारी तारीख — चंद्र सूर्यापासून किती अंतरावर आहे त्यावरून. एका चांद्र महिन्यात 30 तिथी असतात: 15 शुद्ध (शुक्ल) पक्षात आणि 15 वद्य (कृष्ण) पक्षात.
करण: तिथीचा अर्धा भाग. करणाचे 11 प्रकार आहेत; त्यांपैकी विष्टी (भद्रा) करण शुभ कामासाठी टाळले जाते.
योग (पंचांगातील): पंचांगातील 27 योगांपैकी एक — सूर्य आणि चंद्र यांच्या स्थितींची बेरीज करून काढला जातो. प्रत्येक योग साधारण एक दिवस असतो. हा कुंडलीतील योगापेक्षा वेगळा आहे.
राहुकाळ: दररोजचा सुमारे दीड तासाचा काळ, ज्यात परंपरेनुसार नवे काम सुरू करणे टाळले जाते. त्याची वेळ वार आणि ठिकाणानुसार बदलते.
मुहूर्त: एखादे महत्त्वाचे काम सुरू करण्यासाठी निवडलेली शुभ वेळ — जसे लग्न, प्रवास किंवा नव्या घरात राहायला जाणे (गृहप्रवेश).
चौघडिया: दिवसाचे आणि रात्रीचे प्रत्येकी आठ भाग केले जातात, आणि प्रत्येक भाग शुभ, मध्यम किंवा अशुभ म्हणून दाखवला जातो.

कुंडली जुळवणी आणि इतर पद्धती

गुणमेलन (अष्टकूट): लग्नासाठी कुंडली जुळवणीचे 36 पैकी गुण, जुळणीच्या आठ बाबींवरून दिलेले. परंपरेनुसार 18 किंवा त्याहून जास्त गुण असल्यास जुळणी चालते असे मानले जाते.
पोरुत्तम: दोन कुंडल्या जुळवण्याची दक्षिण भारतीय (तमिळ) पद्धत — यात गुणांऐवजी दहा तपासण्या असतात.
लाल किताब: गेल्या शतकातील उत्तर भारतीय ज्योतिषाचा एक ग्रंथ — त्याचे स्वतःचे नियम आणि साधे, स्वस्त उपाय आहेत.
केपी (कृष्णमूर्ती पद्धती): नेमक्या प्रश्नांची उत्तरे देण्यासाठी आकाशाचे 249 छोटे भाग करणारी एक अचूक पद्धत. तिच्यासाठी अचूक जन्मवेळ लागते.